अहिले  रुस लगायत बिभिन्न देशका लागि नेपाली राजदूतहरूको रिक्त पद भर्ने तयारी भइरहेको कुरा प्रकाशमा आएको छ । यस सन्दर्भमा एकजना अद्वितीय योग्यता, सांस्कृतिक निपुणता र रुसी जनताको सच्चा स्नेह बोकेको एउटा नाम स्पष्ट रूपमा उभिन्छ ; त्यो नाम हो – सन्तोष कुमार पोखरेल — उनी हुन् – विश्वव्यापी रूपमा प्रशंसित बहुभाषिक कवि, लेखक, अनुवादक र इन्जिनियर । यी सबै कुरा केलाउँदा रुसी महासंघका लागि राजदूत पदमा उनको उम्मेदवारी सर्बथा सार्थक र योग्यतम देखिन्छ ।

   हुन पनि पोखरेल रुसका लागि नयाँ अनुहार होइनन्। पेशाले वरिष्ठ सिभिल इन्जिनियर उनले मस्कोको रुसी मैत्री विश्वविद्यालयबाट सिभिल इन्जिनियरिङ (जलविद्युत) मा स्नातकोत्तर पूरा गरेका छन् र करिब सात वर्ष रुसमै बिताएका छन्। उनको रुसी भाषा दक्षता केवल शैक्षिक होइन—यो जीवित अनुभवबाट आर्जित छ, जसले उनलाई आफ्नो आयोजक राष्ट्रको भाषा र संस्कृतिमा दुर्लभ र प्रामाणिक पकड दिएको छ।  
विश्वव्यापी साहित्यिक राजदूत र विचारक ।
   वास्तबमा  पाेखरेलको विश्वव्यापी प्रतिष्ठा असाधारण छ। एक दर्जन पुस्तकका लेखक उनी नेपाली, अंग्रेजी, हिन्दी र रुसी भाषामा लेख्ने बहुभाषिक कवि पनि हुन्, जसका रचनाहरू४० भाषामा अनुवाद भइसकेका छन्। कूटनीति र दर्शनसम्बन्धी उनका निबन्धहरू विचारोत्तेजक छन्, जसले उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय मामिला र मानवीय समझदारीको गम्भीर स्वरका रूपमा चिनाउँछन्। उनलाई रुसको प्रतिष्ठित गोल्ड फेदर अवार्ड “ब्युटी अफ रुस” नामक रुसी कविताका लागि, सोभियत संघको लेखक संघको म्याक्सिम गोर्की पुरस्कार, एन्टन चेखभ अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार र निकोलाई गोगोल अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार प्रदान गरिएको छ। 

महान् रुसी साहित्यकारको नाममा स्थापित म्याक्सिम गोर्की अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार विश्व साहित्यिक समुदायको सर्वोच्च सम्मानमध्ये एक हो। समारोहका दौरान, पोखरेललाई रुसी कवितामा उत्कृष्टताको प्रतीकका रूपमा उनको कोटमा २२ क्यारेट सुनको प्वाँखको पिन (22-karat gold feather pin) लगाइदिएर सम्मानित गरियो, जुन उनको कृति 'द ब्यूटी अफ रुस' (The Beauty of Russia) को उत्कृष्टताको मान्यता थियो।

यो ऐतिहासिक उपलब्धिअघि पोखरेलले सन् २०२० मा क्राइमियाको याल्टामा आयोजित ११औं अन्तर्राष्ट्रीय साहित्यिक महोत्सव 'चेखव्स अटम' (Chekhov's Autumn) मा भू-दृश्य कविताका लागि एन्टोन चेखव अन्तर्राष्ट्रीय पुरस्कार प्रथम श्रेणी डिप्लोमा (Anton Chekhov International Award First Class Diploma for Landscape Poetry) प्राप्त गरेका थिए। सोही महोत्सवमा उनलाई विश्व कवि तथा अनुवादक (World Poet and Translator) को उपाधिबाट पनि सम्मानित गरिएको थियो। यी रुसी सम्मानहरूले नेपाली कविका लागि अभूतपूर्व उपलब्धि प्रस्तुत गर्दै पोखरेललाई नेपाली र रुसी साहित्यिक परम्पराबीचको सेतुका रूपमा स्थापित गरेका छन्।

विश्वभरको मान्यता

पोखरेलको साहित्यिक उत्कृष्टताले विश्वका विभिन्न कुनाबाट मान्यता पाएको छ। सन् २०२२ मा, बंगलादेश राइटर्स क्लबले उनलाई विश्व कवितामा गरेको योगदानको कदर गर्दै 'अन्तर्राष्ट्रीय मेरिट कवि' (International Poet of Merit) को उपाधि प्रदान गर्यो। चीनबाट, उनले सन् २०२१ मा 'उत्कृष्ट अन्तर्राष्ट्रीय कवि पुरस्कार' (Best International Poet Award) प्राप्त गरे, जसले उनको काव्यिक नवीनता र अन्तर-सांस्कृतिक साहित्यिक प्रभावलाई मान्यता दियो।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, पोखरेललाई दश देशका अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक संस्थाहरूले 'विश्वको स्वर्ण लेखक' (World's Golden Writer) को उपाधिबाट सम्मानित गरेका छन्—जसमा अमेरिका, जर्मनी, इङ्ग्ल्याण्ड, फ्रान्स, इटाली, स्पेन, युक्रेन, चीन, भारत र जापान समावेश छन्। यो प्रतिष्ठित डिप्लोमा ती लेखकहरूलाई प्रदान गरिन्छ जसका कृतिहरूले मानवतावाद, शान्ति, न्याय र सीमापारिका मानिसहरूलाई एकजुट गर्ने विश्वव्यापी मूल्यमान्यताहरूको प्रवर्द्धन गर्छन्। यसका अतिरिक्त, उनले साहित्यमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय मित्रता कायम गर्न गरेको योगदानको लागि सन् २०२१ मा कजाकिस्तानबाट 'जनकूटनीति विशेष पुरस्कार' (People's Diplomacy Special Award) पनि प्राप्त गरे।

रुसी संघका लागि राजदूतका रूपमा उपयुक्तता

पोखरेलको यो असाधारण साहित्यिक यात्रा र रुससँगको गहिरो सांस्कृतिक निकटताले उनलाई रुसी संघका लागि नेपालको अर्ध-स्थायी राजदूत (Ambassador) को रूपमा अत्यन्त उपयुक्त र सशक्त उम्मेदवार बनाएको छ। कूटनीति केवल कागजी सम्झौता र राजनीतिक भेटघाटमा मात्र सीमित हुँदैन; यो जनस्तरमा सुमधुर सम्बन्ध र सांस्कृतिक समझदारीको निर्माणमा पनि निर्भर हुन्छ। म्याक्सिम गोर्की पुरस्कार, चेखव सम्मान र स्वर्ण प्वाँख जस्ता रुसी भूमिमा प्राप्त गौरवपूर्ण सम्मानहरूले पोखरेल रुसी साहित्यिक तथा बौद्धिक समुदायमा एक अत्यन्त सम्मानित र परिचित अनुहार बनिसकेका छन्।

रुसमा रहँदा उनले त्यहाँका नीति निर्माता, शिक्षाविद्, साहित्यकार तथा कलाकारहरूसँग जुन आत्मीयता र सम्मान अर्जित गरेका छन्, त्यो नेपालको कूटनीतिक हितका लागि एउटा ठूलो पुँजी हो। उनको उपस्थितिले नेपाल-रुस द्विपक्षीय सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउन, पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न, र सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई नयाँ उचाइ दिन मद्दत पुग्नेछ। एक सफल राजदूतसँग हुनुपर्ने कूटनीतिक सुझबुझ, सभ्यता र विश्वबन्धुत्वको भावना पोखरेलमा प्रचुर मात्रामा विद्यमान छ।

निष्कर्श

आफ्नो असाधारण अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार संग्रहभन्दा बाहिर, पोखरेलले कविताको शिल्पमा स्थायी योगदान दिएका छन्। उनी 'पोखरेलियन स्टान्जा' (#pokharelknots) का आविष्कारक हुन्, जुन काव्यिक शैली कपीराइट नेपालद्वारा प्रमाणित गरिएको छ। एघार प्रकाशित पुस्तकका लेखक पोखरेलको काव्यिक यात्राले शान्ति, प्रेम, प्रकृति, मानवीय करुणा र सामाजिक न्यायप्रतिको गहिरो प्रतिबद्धता झल्काउँछ।

 पोखरेल एक सच्चा शान्ति अभियन्ता हुन्। उनको नैतिक साख पनि उत्तिकै बलियो छ। रुस–युक्रेन द्वन्द्व शुरु हुनुअघि नै उनले सार्वजनिक रूपमा शान्तिको अपिल गरेका थिए, र उनका युद्धविरोधी कविताहरू विश्वभर अनुवाद भई वाचन गरिएका पनि छन् । उनी त्यस्ता व्यक्ति हन्, जसले राजनीतिक पदबाट होइन, सिद्धान्त र निष्ठाबाट सम्मान कमाएको छ । बास्तबमा   नेपाल–रुस सम्बन्धका लागि यस्तै दूत आवश्यक छ, जसले रुसी भाषा बोल्न, संस्कृति बुझ्न र रुसी जनताको सम्मान जित्न सक्छ।   पोखरेलमा यी तीनै गुण विद्यमान छन्। मस्कोमा उनको शिक्षा, रुसमा उनको साहित्यिक प्रतिष्ठा, कूटनीति र दर्शनमा उनका विचारोत्तेजक निबन्ध, कजाकिस्तानबाट प्राप्त जन कूटनीति पुरस्कार, र रुसका अग्रणी लेखकहरूसँगको सच्चा सम्बन्धले उनलाई मस्कोमा नेपालको कूटनीतिक उपस्थिति राम्रोसँग उठाउन र अघि बढाउन अद्वितीय रूपमा योग्यतम बनाउँछ। वास्तवमा उनी नेपालका एक प्रतिभाशाली राष्ट्रिय सम्पदा बनिसकेका छन् जसले कूटनीतिको काम पहिल्यै गरिसकेका छन् ।

उपर्युक्त सन्दर्भका परिप्रेक्षमा, नेपाल सरकार तथा परराष्ट्र मन्त्रालयले सन्तोष कुमार पोखरेललाई रुसी संघका लागि नेपालको राजदूतको रूपमा नियुक्त गर्ने निर्णय गर्नु राष्ट्रहितका दृष्टिले अत्यन्त समयसापेक्ष, रणनीतिक र दूरदृष्टिकाे द्याेतक ठहरिने छ। उनको नियुक्तिले साहित्यिक तथा सांस्कृतिक कूटनीतिलाई नयाँ उचाइ दिने मात्र नभई नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि उज्ज्वल बनाउन समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ। कवि पोखरेल शब्दहरूको शक्तिले सीमा पार गर्न सक्छन् भन्ने कुराको जीवन्त प्रमाण हुन्, र अब उनले यही शक्तिलाई राष्ट्रसेवाका लागि प्रयोग गर्ने अवसर पाउनु नेपालका लागि एउटा सुनौलो अवसर हुनेछ। बाँकी कुरा सरकारकै परराष्ट्र सम्वन्ध सम्वन्धि सुझबुझ र संबेदनशीलतामा भरपर्दछ ।