विश्वमा आएको आर्थिक मन्दीको प्रभाव नेपालको अर्थतन्त्रमा पर्दा त्यसको असर सहकारी क्षेत्रमा पनि परेको छ । कतिपय सहकारीले सदस्यको बचत फिर्ता गर्न नसकिराखेको अवस्था छ । पछिल्लो समय ललितपुरका सहकारी संस्था कुन अवस्था छन् ?
कोभिड १९ र रुस, युक्रेन युद्धका कारण विश्व अर्थतन्त्रमा नै मन्दी आयो र मुलुकको अर्थतन्त्रको समग्र सूचकांकमा पनि यसले असर पुर्यायो । ललितपुरमा रहेका ठूला सहकारी संस्थामा पनि अर्थतन्त्रमा आएको मन्दीले असर पुगेको छ । साना र समुदायमा काम गरेका संस्थाहरुमा भने त्यति धेरै अप्ठ्याराहरु देखिएको छैन । समस्यामा परेका ९० प्रतिशत संस्थामा सदस्य र पुँजी ठूलो पाइयो भने १० प्रतिशत संस्था मात्रै सानो र सदस्यकेन्द्रीत देखियो । ठूला संस्थामा समस्या आएपछि त्यसको प्रभाव सानो संस्थाहरुमा पनि पर्ने नै भयो ।
अहिलेको मुख्य विषय भनेकै बचतकर्ताहरुको बचतको सुरक्षा हो । त्यसका साथै संस्थाले गरेको ऋण लगानी पनि उठ्न सकिराखेको छैन । सदस्यहरुले सहकारीको ऋणलाई त ऋण नै सम्झँदैनन् । ऋण भनेको बैंक फाइनान्सको मात्र हो । सहकारीको ऋण त ऋण नै होइन भन्ने बुझाई छ । यसले गर्दा संस्थाहरुले लगानी गरेको ऋणको साँवाब्याज उठिराखेको छैन । त्यसको सुनिश्चितता पनि हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो माग हो । अहिलेको अवस्थामा सहकारी अभियानभित्र समस्या जटिल छ । ठूला संस्थाहरुमा समस्या बढी छ ।
संघमा कति संस्था आवद्ध छन् ? तीमध्ये कतिजति संस्था वित्तीय संकटबाट गुज्रिएका छन् ?
ललितपुरमा करिब १३०० संस्था रहेका छन् । त्यसमध्ये ७९४ संस्था संघमा आवद्ध छन् । कति संस्था समस्यामा परे भनेर यकिन तथ्याङ्क हामीसँग छैन । हामीले समस्यालाई दुई किसिमले हेरेका छौं । एउटा सदस्यको बचत फिर्ता गर्न नसकेर कार्यालय नै बन्द गरेको अवस्था हो भने अर्को संस्था दैनिक रुपमा सञ्चालनमा छ तर सदस्यले मागेजति वा भनेजति पैसा फिर्ता गर्न सकेको छैन । एकाध संस्थाले भने कार्यालय बन्द गरेर आफ्नो कारोबार रोकेका छन् । तीबाहेक ललितपुरमा अहिले सबै संस्थाले कार्यालय खोलिराखेका छन् ।
जिल्ला संघ जिल्लाभरका सहकारी संस्थाको अभिभावक संघ हो । कुनै संस्थामा समस्या पर्यो भने त्यो संस्थाको सदस्य र सञ्चालकबीच समन्वयकारी भूमिका खेल्ने काम हामीले गर्दै आएका छौं । दुईचारवटा संस्थामा म आफैं पनि गएर समस्या समाधानको पहल गरेको छु । केहि संस्थामा सदस्यहरुले बचत लिन आउँदा हामीलाई पनि बोलाउनुहुन्छ र त्यहाँ गएर सहजीकरण गर्ने काम हामीले गर्दै आएका छौं । समस्यामा परेका धेरै संस्थाका सदस्य र सञ्चालकबीच सहजिकरण गरी सहज वातावरण बनाउने काम हामीले गर्दै आएका छौं । कतिपय संस्थाका सञ्चालकहरुलाई फोन गरेर अवस्था के छ भनेर बुझिरहेका छौं । सञ्चालक र कर्मचारीको आत्मविश्वास बढाउने काममा संघले सक्रिय भूमिका खेल्दै आएको छ ।
सहकारी संस्थाले सदस्यको बचत फिर्ता गर्न नसक्दा सहकारीप्रति सदस्यको विश्वास गुम्दै गएको छ । सहकारीको गुमेको साखलाई माथि उकास्न कसरी सकिएला ?
वित्तीय कारोबार गर्ने संस्थाहरु विश्वासको भरमा चल्ने हो । पैसा राख्नेले पनि विश्वासको आधारमा राखेको हुन्छ भने संस्थाहरुले पनि विश्वासकै भरमा बजारमा ऋण लगानी गरेका हुन्छन् । अहिले मूल समस्या भनेको सदस्य र संस्थाहरुबीच विश्वासको समस्या हो । वित्तीय प्रणाली बाँच्ने आधार नै विश्वासले हो । त्यो नै नभएपछि सहकारी संस्थाहरु समस्यामा त पर्ने नै भए नि । अहिलेसम्म सहकारीलाई बचत गर्ने र ऋण दिने संस्थाको अवधारणामा मात्र अगाडि बढाइएको छ । यसमा नै अब परिवर्तन गर्नुपर्छ । सहकारीको मुल्य, मान्यता र सिद्धान्तलाई आत्मसात गर्दै सहकारी सेवा र उत्पादनमा जानुपर्छ । उत्पादन र सेवाको क्षेत्रमा सहकारीले आफ्नो वर्चश्व कायम राख्नुपर्छ । यो कुरा अहिलेको वित्तीय संकटले सिकाएको छ ।
२०७२ सालको भुकम्प आउनुपूर्व घर बनाउँदा साना डण्डी प्रयोग गर्दा पनि हुन्छ भन्ने मान्यता हाम्रो थियो । भूकम्पपछि मोटो डण्डी, पर्याप्त सिमेन्ट र गुणस्तरीय सामानको प्रयोग गर्नुपर्ने रहेछ भन्ने पाठ सिकाएको छ । अहिलेको परिस्थितिले सहकारीकर्मीहरुलाई पनि नयाँ पाठ सिकाएको छ । हिजो जस्तै गरी संस्था सञ्चालन गर्नु हुँदैन रहेछ । संस्था सञ्चालन गर्दा विशेष ध्यान दिनुपर्ने रहेछ, राम्रो वित्तीय ज्ञान हासिल गर्नुपर्ने रहेछ भन्ने सोच आम सहकारीकर्मीमा हालिदिएको छ । यो सोचले सहकारी सञ्चालनको तरिका परिवर्तन गर्न सहयोग मिल्छ । हिजो कतिपयले जानेर त कतिपयले अन्जानमा गल्ती गरेका थिए । ती सबै कुरालाई सुधार गर्न अहिलेको मन्दीले हामीलाई ठूलो पाठ सिकाएको छ ।
ठूलो कारोबार र धेरैवटा सेवा केन्द्र भएका सहकारी संस्थाले सदस्यबाट बचत लिएर अनुत्पादक क्षेत्रमा लगानी गर्दा अहिलेको समस्या आएको हो भनिन्छ नि ?
नेपालको सहकारी अभियानमा वित्तीय कारोबारलाई मात्र स्थापित गर्न खोजियो । अब यसलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ । उत्पादन र सेवाको क्षेत्रमा सहकारीले काम गर्नुपर्छ । अहिले ती क्षेत्रमा पनि काम त भइरहेका छन् । वित्तीय कारोबार गर्ने सहकारी संस्थालाई नियमन गर्ने काम राज्यले गर्नुपर्छ । वित्तीय कारोबार गर्ने संस्था धेरै भएकाले ती संस्थालाई राज्यले फोर्सफुल्ली मर्ज गर्नुपर्छ । साना र धेरै भन्दा पनि अब बलिया संस्था बनाउनुपर्छ । ती संस्थाहरुको अनुगमन गर्न राष्ट्र बैंक जस्तै कुनै प्रभावकारी निकाय गठन गर्नुपर्छ । अहिले बहुउद्देश्यीय र कृषि नाम लेखेका संस्थाले पनि बचतऋणको नै कारोबार गरिरहेका छन् । बहुउद्देश्यीयले बहुउद्देश्यीय मात्र काम गर्नुपर्छ र बचतऋणको कारकोबार गर्न पाईदैन भनेर राज्यले कडाइकासाथ लागु गर्नुपर्छ । अब बचतऋण सहकारी संस्थालाई एकिकरण गरेर बलियो संस्था बनाउनैपर्छ । अन्य प्रकृति र फरक उद्देश्य बोकेका संस्थालाई उत्पादन र सेवामूलक क्षेत्रमा जान प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।
जुन उद्देश्यको र जुन प्रकृतिको भएपनि बचतऋणको काम गर्ने गरेकाले अहिलेको समस्या आएको हो त ? उत्पादन र सेवामा जान पनि त्यति सजिलो छैन नि ?
सहकारीको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेकै बुझाइमा एकरुपता नहुनु हो । नेफ्स्कुनले बचतऋणको मात्र दृष्टिकोण बनाउँछ । सहकारी बैंकले पनि त्यहि गर्छ । हरेक संघहरुले आआफ्नो डम्फुमात्र बजाइरहेका छन् । सहकारीलाई कसरी सञ्चालन गर्ने भनेर कसैले पनि प्रष्ट रुपमा भन्न सकेको अवस्था छैन । सहकारीले बचतऋणको कारोबार गर्ने त हो, तर एउटै घरमा तीनचार वटा बचत ऋण सहकारी संस्था खोलेर काम छैन । सहकारी ऐनमा महानगरपालिकाभित्र ५ हजार सदस्य बराबर एक सहकारी संस्था भनेको छ । ललितपुर जिल्लामा मात्रै बचतऋणको कारोबार गर्ने झण्डै ५ सय संस्था होलान् । त्यति धेरै संस्था कसरी टिक्न सक्छन् । पाँचछ वटा संस्थालाई एकिकरण गरेर ठूलो र बलियो संस्था नबनाई सुख्खै छैन ।
सरकारले नीतिगत रुपमा एकीकरणको कार्यक्रम ल्याउनुपर्यो । संस्थाहरु एकीकरण गर्न सके बैंकभन्दा बलिया बन्छन् । त्यसतर्फ राज्यले कदम चाल्नैपर्छ । सहकारीहरुलाई स्वच्छन्द रुपमा छाडेकाले अहिलेको दुर्घटना निम्तिएको हो । एउटा संस्थाले एउटा नियम त अर्को संस्थाले अर्कै नियम बनाएको छ । ती संस्थाहरुको नियमन तथा अनुगमन छैन । कुन संस्था कस्तो अवस्थामा छ भनेर राज्यसँग यकिन तथ्यांक छैन । त्यसकारण अहिले दुर्घटना भयो । नेपालमा यति सजिलोसँग सहकारी सञ्चालन गर्न दिइयो । जनताले दु:ख गरेर कमाएको पैसा चलाउन दिने एकदमै खुकुलो कानुन बन्यो । एउटा व्यक्तिले १ लाख धन आर्जन गर्न कति दु:ख हुन्छ । तर सहकारीका सञ्चालकले त्यो पैसालाई सहजरुपमा चलाउन पाए । यसकै परिणाम आज धेरै संस्था दुर्घटनामा परे ।
यहि कानुन, यहि जनशक्ति र यहि संरचनाले त सदस्यको बचतको सुरक्षा नहुने देखियो नि ?
सहकारीमा आमूल परिवर्तनको आवश्यकता छ । सहकारीको इमेज बनाउने हो र सहकारीलाई अनन्तसम्म सदस्यमाझ टिकाउने हो भने यो भन्दा विकल्प छैन । आज कुनै पनि सहकारीकर्मीमा कन्फिडेन्ट नै छैन । सहकारी बचाउन राज्य र अभियान दुवै पक्षले कठोरता देखाउनुपर्छ । त्यसपछि मात्र बचतकर्ताको बचतको सुरक्षा हुनसक्छ । र यस्ता दुर्घटनाहरु कम हुन्छ । मेरो सहकारी करिअरमा यति कठिन अवस्था कहिल्यै देखेको थिइँन ।
अर्थतन्त्रमा आएको मन्दीको पहिलो प्रभाव सहकारी क्षेत्रमा पर्यो । सहकारीको जग बलियो नभएकै कारण यो परिस्थिति सिर्जना भयो, होइन ?
पहिलो कुरा सहकारीलाई हामीले बैंक जस्तै गरी चलायौं । वित्तीय कारोबार गर्ने संस्थाहरुले बैंक जस्तै गरी चलाए । बैंक र सहकारीको उद्देश्य, कार्यक्षेत्र र काम गर्ने शैली नै फरक हुन्छ । बैंकले निक्षेप संकलन गर्छ । ग्राहकले बैंकमा ब्याजको लागि निक्षेप जम्मा गर्ने हो । सहकारीमा सदस्यले बचत गर्ने हो । भविष्यको लागि पुँजी निर्माण गर्दै जाने हो । तर सहकारीले पनि बैंकले जस्तै बचतमा १ वर्षको लागि यति प्रतिशत ब्याज दिन्छौं भन्दै हिँड्यौ । सहकारीले पनि मुद्दती निक्षेप खोज्दै हिँडे । त्यसकारण सहकारी दुर्घटनामा परे । सहकारीलाई सहकारी जस्तै गरी सञ्चालन गरेको भए दुर्घटना हुँदैन थियो ।
सहकारीको समस्याप्रति राज्य अनुदार देखियो नि, किन ?
हिजो देशको नीतिनिर्माण गर्नेदेखि राजनीतिज्ञहरु सबैले सहकारीलाई प्रयोग गरे । चुनावमा भोट र नोट दुवैका लागि सहकारीबाट फाइदा उठाए । कर्मचारीले पनि साधारण सभामा गएर अतिथि भएर मायाको चिनो खाँदा, माला र यातायात खर्च लिए । र सहकारी राम्रै रहेछ भनेर मुल्याङ्कन गरे । सहकारीकर्मीले पनि ब्यालेन्स सिट ठूलो बनाउन होडबाजी गरे । ठूलो ब्यालेन्स सिट, धेरै सदस्य, चिटिक्क कार्यालय र बरिष्ठ नेताहरुलाई साधारणसभाको अतिथि बनाउनेमा नै होडबाजी चल्यो । जब सहकारीमा समस्या आयो कसैले वास्ता गरेनन् । हिजो सहकारीबाट लाभ लिएकाहरु आज सहकारीको सबैभन्दा बढी विरोध गरेर हिँडिरहेका छन् । हिजो सहकारीकै बलले चुनाव जितेकाहरु आज सहकारी भन्न नै डराइरहेका छन् ।
हामीले पनि सहकारीलाई सहकारी जस्तै गरी चलाएनौं । आज त्यसैको परिणाम हो यो । आज हामीले जेजति दु:ख भोगेका छौं, यो हाम्रै कर्मले गर्दा भोगेका हौं । अरुलाई दोष दिएर हुँदैन । हिजो लाभ लिने ले त लिइहाले नि । दु:खको बेला वास्तविक आफन्त चिन्ने हो । राजनीतिक प्रभाव सहकारीमा देखिएको छ । यसलाई लुकाउनुपर्ने कुरा नै छैन । आज संकटको बेला हाम्रो पक्षमा बोल्दिने कोही भएनन् । कतिपय सहकारीकर्मीले अहिलेको दवाव खेप्न नसकेर आत्महत्या गरिराखेका छन् । यो अवस्था सिर्जना हुँदासम्म राज्य कहाँ गयो ? हाम्रा समस्या लिएर स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारसम्म पुग्यौं । तर कसैले हाम्रो आवाज सुनेनन् ।
सहकारीमा राजनीतिक प्रभाव छ्याप्छ्याप्ती देखिन्छ । यस्तो हुँदा ऐन कार्यान्वयन कसरी सम्भव होला ?
सहकारीको सात सिद्धान्तमा राजनीतिबाट बाहिर भन्ने नै छ । यो देशको विडम्बना नै भन्नुपर्छ, कुनै पनि क्षेत्र राजनीति भन्दा पृथक हुन सकेन । गणतन्त्रको यो सबैभन्दा नराम्रो पक्ष हो । हरेक क्षेत्र राजनीतिबाट प्रभावित भएको छ । सहकारीमा राजनीतिज्ञदेखि व्युरोक्रेटसम्मको आँखा लागेको छ । पैसाको कारोबार पनि गर्ने र सदस्यहरुसँग प्रत्यक्ष जोडिने भएकाले राजनीतिक प्रभाव परेको हो । सहकारीकर्मीले नै यो कुरा विचार गर्नुपर्छ । यसका लागि सहकारी शिक्षा पनि सबैभन्दा ठूलो कुरा हो । कुनै पनि घटनाक्रमले हामीलाई प्रभावित पारिराखेको हुन्छ । फेरि यसमा एउटा अमूक पार्टीले मात्र गरेर केहि नहुने रहेछ । एउटा पार्टीले सहकारीमा राजनीति नगर्नु भन्यो भने अर्को पार्टीले गरिराखेको हुन्छ । यो कुरा सहकारीकर्मी स्वयंले बुझ्नुपर्छ । अभियान राजनीतिक रुपमा दिक्षित छ । जिल्ला संघ, केन्द्रिय संघ र महासंघमा राजनीतिक भागबण्डा चल्छ ।
नेपालको सन्दर्भमा सहकारी त आवश्यक छ नि ?
नेपाल जस्तो देशको लागि सहकारी त एकदम आवश्यक छ । संविधानले पनि अर्थतन्त्रको तेश्रो खम्बाको रुपमा सहकारीलाई लिएको छ । हामीजस्तो अल्पविकसित देशको जनताको आयस्तर अभिवृद्धि गर्न र गरिबी न्यूनिकरण गर्न सहकारी आवश्यक छ । हामीले सहकारीलाई राम्रोसँग चलाउन नसकेको मात्र हो । सहकारी आफैंमा नराम्रो होइन । सहकारीको मूल मर्म अनुसार चलेको भए आज धेरै कुरा परिवर्तन भइसक्थ्यो । नेपालमा जसरी सहकारीलाई लैजानुपथ्र्यो, त्यस खालको अभ्यास भएन । गलत अभ्यासका कारण आज अभियान धराशायी बन्न पुग्यो ।
राज्यले सहकारीको समस्या समाधानमा कस्तो भूमिका खेलेको छ ?
राज्यको प्रतिनिधि भनेको मन्त्री, सचिव, र सरकारी कर्मचारी हुन् । उहाँहरुको सहकारीप्रतिको मनोविज्ञान नै गलत छ । उहाँहरुले सहकारीलाई सहकारीजस्तै गरी सञ्चालन गर्न चाहनुहुन्न । सहकारीकर्मी भनेको फटाहाहरुको समुह हो भन्ने मनोविज्ञानमा परिवर्तन नभएसम्म सहकारीले नयाँ धार समात्न सक्दैन । त्यसैले पनि राज्यसँग धेरै आशा गर्नुपर्छ भन्ने मलाई लाग्दैन । सहकारी विभागमा रजिष्ट्रार परिवर्तन भइरहन्छन् । एकजना रजिष्ट्रार आउनुहुन्छ । केहि समय सहकारी बुझ्नै लाग्छ । बुझेर केहि नयाँ गर्ने समय आउनै लाग्दा रजिष्ट्रारको सरुवा भइहाल्छ । मन्त्री, सचिवको अवस्था पनि त्यही छ । अहिले पालिका र प्रदेशमा सहकारी गएपछि झन् समस्या थपिएको छ । बागमती प्रदेशका सहकारीमा नै धेरै समस्या छ । ललितपुरमा पनि प्रदेश कार्यक्षेत्र भएका धेरै संस्था समस्यामा छन् । १३ जिल्लाको सहकारी हेर्न १२–१३ जना कर्मचारी छन् । सहकारीलाई पनि कहिल्यै कृषि, कहिले पर्यटन त कहिले उद्योग मन्त्रालयमा जोडिदिएको छ । सहकारीप्रतिको हेर्ने दृष्टिकोणमा राज्य त्यति सकारात्मक छैन भन्ने पुष्टि यिनै कुराले गर्छन् ।
जिल्ला संघले हाटबजार सञ्चालन गर्नुको खास उद्देश्य के हो ?
जिल्ला संघमा नयाँ नेतृत्व आएपछि हामीले सहकारीलाई बचतऋणमा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन अहिलेको समस्याको मूल जड पनि सहकारीहरुले बचत तथा ऋणको कारोबार मात्र गर्नु रहेको छ । अब हामी उत्पादन र सेवामा जानुपर्छ भनेर सहकारी प्रवद्र्धन केन्द्र स्थापना गर्यौं । ललितपुरका सहकारी र सदस्यले उत्पादन गरेका वस्तु तथा सेवालाई ग्राहकहरुसमक्ष पुर्याउने उद्देश्यले प्रवद्र्धन केन्द्र सञ्चालन गरेका हौं । अहिले सहकारीले उत्पादन गरेका वस्तु तथा सेवाको विक्री गर्ने र भविष्यमा तालिम, पुँजी र बजारीकरणमार्फत् सदस्यहरुमा उद्यमशीलताको विकास गर्ने संघको लक्ष्य छ । तीनवटै कुराको सुनिश्चितता गरिसकेपछि कुनै पनि सदस्य उद्यमी बन्न चाहन्छ भने यसले बाटो खुल्ला गर्छ । यसको आधार भनेको प्रवद्र्धन केन्द्र हो ।
अर्को, गत भदौ १ गतेदेखि हामीले हाट बजार शुरु गरेका छौं । शुक्रबार १ बजेदखि ६ बजेसम्म र शनिबार बिहान ६ बजेदेखि ११ बजेसम्म हाट लाग्छ । ‘स्वदेशी उत्पादनको स्वदेशी बजार’ भन्ने नाराकासाथ हाट बजार शुरु भएको हो । कुनै संस्था वा सदस्यले उत्पादन गरेको वस्तु विक्रीका लागि हामीले स्टल दिएका छौं । उक्त स्टलको मासिक ५ सय भाडा लिन्छौं । त्यहाँ सहकारीले उत्पादन गरेका वस्तु विक्रीका लागि राख्छन् । र हामीले विक्री गरेर आएको पैसा उनीहरुको खातामा जम्मा गरिदिन्छौं । हाट बजारमा १ दिनको १५० रुपैया भाडा लिन्छौं । अहिले ३० वटा जति स्टल रहेका छन् । त्यहाँ ९९ प्रतिशत महिलाहरुको उत्पादन आउँछ । नगरपालिकाबाट तालिम लिएर उद्योग गरेकाहरुले उत्पादन गरेको वस्तु विक्री गर्छन् । आमा समुहले सेलरोटी, बारा, र घरेलु उत्पादन गरी विक्री गर्ने गरेका छन् ।
सहकारी क्षेत्रलाई संकटबाट माथि उठाउन, सरकार, अभियान र सदस्यको भूमिका के हुन्छ ?
सदस्यले सहकारी के हो भनेर बुझ्नुपर्यो । सहकारी बुझाउने कुरामा राज्य र अभियान दुवैको दायित्व हुन्छ । अभियान झिनामसिना कुरामा अल्झिनु भएन । हामीले ठूलो छाति बनाउनुपर्यो । हामीले स–साना स्वार्थ र राजनीतिक आग्रहपूर्वाग्रहलाई त्याग्न सक्नुपर्छ । भोलिको लागि सिटको लोभ नगर्ने, पार्टीले नेताले के भन्छन् भनेर पर्वाह नगरी अगाडि बढ्नुपर्छ । सरकारमा बस्नेहरुले पहिले सहकारीलाई हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गर्नुपर्छ । सहकारीले गरिबी निवारण गर्न सक्छ र जनताको न्यूनतमदेखि हरेक आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ । सरकारले लिएको आर्थिक सामाजिक विकासको उद्देश्यमा सहकारीले टेवा पुर्याउँछ भन्ने सोच व्युरोक्रेट्समा आउनुपर्छ । सहकारीलाई सौतेनी व्यवहार होइन काम गर्न सहुलियत दिनुपर्छ । ऐनमा भएका कर्जा सूचना केन्द्र, ऋण असुली न्यायाधिकरण, कालो सूचि, बचत तथा कर्जा सुरक्षण केन्द्रको व्यवस्था यथाशीघ्र कार्यान्वयनमा ल्याई, सहकारीलाई सही मार्गमा हिँडाउन सहयोग गर्नुपर्छ । त्यो हुन सक्यो भने सहकारीले लय समात्छ र सदस्यको आर्थिक रुपान्तरणको माध्यम बन्न सक्छ ।
