मानव सभ्यताको लामो इतिहासमा शक्ति आर्जन गर्ने र अर्काको भूमिमाथि कब्जा जमाउने चाहना निरन्तर रूपमा चलिरहेको छ। प्राचीनकालमा राजा महाराजाहरूले तरबार र सेनाको बलमा राज्य विस्तार गर्थे भने आधुनिक युगमा त्यसको रूप पूर्ण रूपले फेरिएको छ। सत्रौं र अठारौं शताब्दीको औद्योगिक क्रान्तिसँगै सुरु भएको पुँजीवादी विस्तारले औपनिवेशवादको जन्म दियो जहाँ प्रत्यक्ष रूपमा देशहरू गुलाम बनाइन्थे।

कार्ल मार्क्सले सन् १८४८ मा प्रकाशित कम्युनिस्ट घोषणापत्रमा पुँजीवादको यही विस्तारलाई व्याख्या गर्दै लेखेका थिए कि पुँजीले संसारभर आफ्ना बजारहरूको खोजीमा निरन्तर दौडिरहनुपर्छ र यसै क्रममा यसले सम्पूर्ण विश्वलाई आफ्नो सभ्यताको साँचोमा ढाल्न खोज्छ। बीसौं शताब्दीको उत्तरार्धतिर प्रत्यक्ष उपनिवेशहरू ढल्दै गएपछि साम्राज्यवादले नयाँ रूप लियो जसलाई नवसाम्राज्यवाद भनियो।

यस नयाँ व्यवस्थामा बन्दुकको गोली वा तोकको नली भन्दा अदृश्य तर अति शक्तिशाली हतियारहरूको प्रयोग हुन थाल्यो। लेनिनले आफ्नो प्रसिद्ध कृति इम्पेरियलिजम द हाइएस्ट स्टेज अफ क्यापिटलिजममा सन् १९१६ मा स्पष्ट पार्दै भनेका थिए कि साम्राज्यवाद पुँजीको एकाधिकारमा टिकेको छ जहाँ निर्यात हुने वस्तु भन्दा बढी पुँजी र ऋणको निर्यात हुन्छ।
आजको एक्काइसौं शताब्दीमा आइपुग्दा यही सिद्धान्तलाई परिमार्जन गर्दै साम्राज्यवादी शक्तिहरूले विश्वमाथि आफ्नो निर्विकल्प नियन्त्रण कायम राख्न विविध माध्यमहरूको उपयोग गरिरहेका छन्। यी माध्यमहरू प्रत्यक्ष रूपमा देखिँदैनन् तर यिनको गहिराइले राष्ट्रहरूको सार्वभौमिकतालाई भित्रभित्रै खोक्रो बनाइरहेको छ।

कुनै पनि देशलाई आफ्नो अधीनमा राख्न अब भौगोलिक सीमाहरू तोड्नु पर्दैन तर यसका लागि आर्थिक, वैचारिक र प्राविधिक पासोहरू नै पर्याप्त हुन्छन्। यस यथार्थलाई गहिरो गरी बुझ्नका लागि साम्राज्यवादले प्रयोग गर्ने प्रमुख माध्यमहरूको प्राज्ञिक र विश्लेषणात्मक अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ जसले आजको विश्वको वास्तविक चित्र प्रष्ट्याउँछ।

वित्तीय एकाधिकार

विश्वभरका अर्थतन्त्रहरूमाथि पकड जमाउनका लागि प्रयोग गरिने सबैभन्दा प्रमुख र बलियो माध्यम आर्थिक नियन्त्रण हो। दोस्रो विश्वयुद्ध पछि सन् १९४४ मा भएको ब्रेटनवुड्स सम्मेलनले विश्व अर्थतन्त्रको दिशा परिवर्तन गर्‍यो जसबाट विश्व बैङ्क र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष जस्ता संस्थाहरू जन्माइए।

यी संस्थाहरूले विकासोन्मुख र गरिब देशहरूलाई ठूलो मात्रामा ऋण प्रवाह गर्ने गर्छन् जसको मुख्य उद्देश्य उनीहरूलाई सधैंभरि ऋणको पासोमा अल्झाउनु हो। जब कुनै राष्ट्रले त्यो ऋण समयमा चुक्ता गर्न सक्दैन तब उसका राष्ट्रिय स्रोतसाधन, प्राकृतिक सम्पदा र सार्वजनिक संस्थानहरूमाथि बाह्य नियन्त्रण बन्न जान्छ।

प्रख्यात अर्थशास्त्री जोसेफ स्टिग्लिट्सले आफ्नो पुस्तकग्लोबलाइजेसन एन्ड इट्स डिसकन्टेन्ट्समा यी अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूले लादेका नीतिहरूले गरिब देशहरूको अर्थतन्त्र उकास्नुको साटो झन् तहसनहस बनाएको यथार्थ उल्लेख गरेका छन्। यसरी प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमणबिना नै केवल ऋणको पासोको भरमा एउटा सार्वभौम राष्ट्रको अर्थनीतिलाई निर्देशित गर्नु आधुनिक साम्राज्यवादको सबैभन्दा ठूलो सफलता हो।
बजार कब्जा

साज्यवादलाई जीवित राख्ने अर्को महत्त्वपूर्ण आधार बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको विशाल सञ्जाल हो। यी कर्पोरेट संस्थाहरूले स्थानीय बजारमा प्रवेश गरेर त्यहाँका साना घरेलु उद्योग र हस्तकलाहरूलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्छन् ।

सन् १९७० को दशकदेखि तीव्र रूपमा फैलिएको कर्पोरेट पुँजीवादले विश्वका कुनाकुनामा आफ्ना उत्पादनहरू पुर्‍याएको छ जसले गर्दा स्थानीय उत्पादनको महत्त्व समाप्त हुन्छ र उपभोक्तावादको संस्कृति मौलाउँछ।

नोम चोम्स्कीले आफ्नो प्रसिद्ध रचनाहरूको शृङ्खलामा यो उल्लेख गरेका छन् कि कसरी ठूला कर्पोरेसनहरूले मिडिया र विज्ञापनको माध्यमबाट मानिसको उपभोगको बानीलाई नियन्त्रण गर्छन् र तेस्रो विश्वका देशहरूलाई सधैं कच्चा पदार्थको आपूर्तिकर्ताको रूपमा मात्र सीमित राख्छन्। जब कुनै पनि समाज आफ्ना साना आवश्यकताका लागि समेत यी बाह्य कम्पनीहरूमा निर्भर हुन पुग्छ तब त्यहाँ आर्थिक स्वतन्त्रताको अन्त्य हुन्छ र साम्राज्यवादी एकाधिकार स्थापित हुन्छ।

सैन्य हस्तक्षेप

प्रत्यक्ष उपनिवेशको युग समाप्त भयो भनिए पनि सैन्यवादको प्रयोग कहिल्यै रोकिएको छैन। साम्राज्यवादी शक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थ अनुकूल नरहेका सरकारहरूलाई फेर्न वा तह लगाउन प्रत्यक्ष सैनिक आक्रमण गर्ने वा अप्रत्यक्ष रूपमा द्वन्द्वरत पक्षहरूलाई हतियार र आर्थिक सहयोग दिएर प्रोक्सी युद्ध गराउने रणनीति अपनाउँछन्।

सन् २००३ मा इराकमाथि गरिएको आक्रमण यसको एक ज्वलंत उदाहरण हो जहाँ विना प्रमाण आम विनाशका हतियारको झूटो बहाना बनाएर एउटा सार्वभौम देशमाथि आक्रमण गरियो र त्यहाँको तेल स्रोतमाथि नियन्त्रण कायम गरियो।

माइकल हार्डी र एन्टोनियो नेग्रीले आफ्नो प्रसिद्ध ग्रन्थ एम्पायरमा यो तर्क गरेका छन् कि आधुनिक साम्राज्यवाद कुनै एक भौगोलिक राष्ट्रको सिमानामा सीमित छैन यो त सम्पूर्ण विश्वभर फैलिएको एक साझा सैन्य तथा राजनीतिक अनुशासन हो जसले असहमतिलाई बल प्रयोग गरेर दबाउँछ। शान्ति र लोकतन्त्रको बहाना बनाएर गरिने यी सैन्य हस्तक्षेपहरूले देशहरूलाई लामो समयसम्म गृहयुद्ध र आर्थिक बर्बादीतर्फ धकेल्ने गर्छन्।

ज्ञान उपनिवेश

भौतिक नियन्त्रणभन्दा बढी खतरनाक बौद्धिक र चेतनात्मक नियन्त्रण हुन्छ जसलाई ग्यानिय उपनिवेशवाद भनिन्छ। इतिहास, दर्शन, विज्ञान र साहित्यको व्याख्या गर्दा पाश्चत्य दृष्टिकोणलाई मात्र सर्वव्यापी र एकमात्र सत्य मान्ने प्रवृत्ति गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेको छ। स्थानीय ज्ञान, मौलिक दर्शन र परम्परागत संस्थाहरूलाई पिछडिएको वा अन्धविश्वासी रूपमा चित्रित गरेर मानिसको चेतनालाई उपनिवेशीकरण गर्ने काम लगातार भइरहेको छ।

एडवर्ड साइदले आफ्नो प्रसिद्ध पुस्तक ओरिएन्टालिज्ममा सन् १९७८ मा यो प्रमाणित गरेका थिए कि पश्चिमा जगतले पूर्वका देशहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोण सधैं हीनताबोध गराउने र उनीहरूलाई आफ्नै संस्कृतिप्रति शंका गर्न बाध्य पार्ने प्रकृतिको हुन्छ। यसै क्रममा विकासोन्मुख देशका प्रतिभावान युवाहरूलाई छात्रवृत्तिको प्रलोभन देखाएर विकसित देशहरूमा तानेर उनीहरूको बौद्धिक क्षमतालाई स्वदेशको हितमा प्रयोग हुन नदिने ब्रेन ड्रेनको रणनीति पनि यसैको अभिन्न अङ्ग हो।

विचार नियन्त्रण

सूचना प्रविधिको विकाससँगै मानव मस्तिष्क र विचारलाई युद्धको मैदान बनाउने नयाँ तरिकाको विकास भएको छ जसलाई कग्निटिभ वारफेयर भनिन्छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्महरूमा प्रयोग हुने जटिल एल्गोरिदमहरूले मानिसको सोच, विश्वास र राजनीतिक धारणालाई अदृश्य रूपमा नियन्त्रण र निर्देशित गरिरहेका छन्।

मिडियाको एकाधिकार मार्फत कुनै पनि घटनालाई अतिरन्जित गरेर वा गलत सूचना प्रवाह गरेर जनमतलाई प्रभावित पार्ने काम हुन्छ। हर्टबर्ट आर्चर्ड म्याक्लुहानले धेरै पहिले सञ्चार माध्यम नै सन्देश हो भन्ने सिद्धान्त प्रतिपादन गर्दै यो चेतावनी दिएका थिए कि जब मिडिया सीमित व्यक्तिको हातमा पुग्छ तब समाजको विचार पनि उनीहरूकै इच्छा अनुसार चल्न थाल्छ।

आजको युगमा यही प्रविधि र भ्रमको खेतीमार्फत कुनै पनि देशका नागरिकहरूमा आफ्नै राष्ट्रिय व्यवस्थाप्रति अविश्वास पैदा गराउने र आन्तरिक कलह निम्त्याउने कार्य व्यापक रूपमा भइरहेको छ।
राजनीतिक खेल

कुनै पनि देशको आन्तरिक राजनीतिमा प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा हस्तक्षेप गरेर आफ्ना स्वार्थ अनुकूलका व्यक्ति वा दलहरूलाई सत्तामा पुर्‍याउनु साम्राज्यवादको पुरानो तर प्रभावकारी हतियार हो। यस प्रक्रियामा कूटनीतिक दबाब, विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूको प्रयोग र कठपुतली सरकारहरूको स्थापना गरिन्छ। साना देशहरूले आफ्नो स्वतन्त्र विदेश नीति अँगाल्न खोज्दा उनीहरूमाथि विभिन्न प्रकारका प्रतिबन्धहरू थोपरिन्छन्।

साण्टियागोको सन् १९७३ को ऐतिहासिक घटना यसको गम्भीर उदाहरण हो जहाँ अमेरिकाको केन्द्रीय गुप्तचर संस्था सीआइएको प्रत्यक्ष सहयोगमा चिलीका लोकतान्त्रिक रूपमा निर्वाचित राष्ट्रपति साल्भाडोर एलेन्देको सरकारलाई रक्तपातपूर्ण कुमार्फत हटाइयो र जनरल पिनोचेको सैन्य तानाशाही लादियो। यस किसिमका राजनीतिक हस्तक्षेपहरूले जनताको सार्वभौमिक अधिकारलाई कुल्चिने मात्र होइन कि लोकतन्त्रको मूल्य मान्यतालाई समेत गम्भीर रूपमा प्रहार गर्ने गर्छन्।

व्यापार मानक

अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका नियमहरू र बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारका कानुनहरू सधैं विकसित देशहरूको पक्षमा हुने गरी निर्माण गरिएका हुन्छन्। कडा पेटेन्ट कानुनहरू लादेर जीवन बचाउने औषधिहरू, कृषि बीउबििजन र अत्याधुनिक प्रविधिको पहुँच गरिब देशहरूका लागि असम्भवजस्तै महँगो बनाइन्छ। यसले गर्दा विकासोन्मुख देशहरू सधैं प्रविधि र उत्पादनका लागि बाह्य देशहरूसँग परनिर्भर भइरहनुपर्ने बाध्यता सिर्जना हुन्छ।

भारतीय पर्यावरणविद् तथा दार्शनिक वन्दना शिवाले आफ्नो पुस्तक स्टोलन हार्वेस्टमा यो स्पष्ट पारेकी छिन् कि कसरी बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले प्रकृति र कृषिका मौलिक स्रोतहरूमाथि पेटेन्ट अधिकारको नाममा एकाधिकार जमाउँदै किसानहरूलाई आफ्नै भूमिमा शरणार्थी बनाउँदैछन्। यो कानुनी र व्यापारिक पासो यति सूक्ष्म हुन्छ कि यसले गरिब देशहरूको सम्पूर्ण स्वायत्ततालाई कानुनी रूपमै खोसदिन्छ।

सांस्कृतिक हमलाकुनै पनि राष्ट्रको पहिचान मेटाउने सबैभन्दा छिटो तरिका त्यहाँको संस्कृतिमाथि प्रहार गर्नु हो। सांस्कृतिक साम्राज्यवादले भाषा, भेषभूषा, खानपान, चाडपर्व र जीवनशैलीको अन्धाधुन्ध अनुकरण गराएर स्थानीय मौलिकतालाई कमजोर बनाउँछ। चलचित्र, सङ्गीत, फेशन र आधुनिक मनोरञ्जनका माध्यममार्फत पश्चिमा जीवनशैलीलाई आदर्श र आधुनिकताको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ भने स्थानीय संस्कृतिलाई पुरानो भनी उपेक्षा गरिन्छ।

फ्रान्ज फेननले आफ्नो प्रसिद्ध ग्रन्थ द व्रेचड् अफ द अर्थमा यो गहिरो विश्लेषण गरेका छन् कि उपनिवेशवादले केवल राजनीतिक र आर्थिक कब्जा मात्र गर्दैन तर यसले मानिसको मानसिक संरचनालाई समेत तहसनहस पारेर आफ्नो संस्कृतिप्रति नै हीनताबोध पैदा गरिदिन्छ। जब कुनै समाजले आफ्नै कला र संस्कृतिप्रति गर्व गर्न छोड्छ तब त्यो भित्रैदेखि कमजोर हुन्छ र साम्राज्यवादी प्रभावलाई सजिलै स्वीकार गर्न थाल्छ।

हरित नियन्त्रण

आधुनिक युगमा साम्राज्यवादले आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने नयाँ क्षेत्रको रूपमा पर्यावरण र जलवायु परिवर्तनको मुद्दालाई प्रयोग गर्न थालेको छ जसलाई हरित उपनिवेशवाद भनिन्छ। जलवायु परिवर्तनको ऐतिहासिक र मुख्य जिम्मेवार विकसित औद्योगिक देशहरू भए पनि त्यसको नाममा विकासोन्मुख देशहरूको आर्थिक विकास, औद्योगीकरण र ऊर्जा प्रणालीमाथि बाह्य नियन्त्रण कायम गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

पर्यावरणीय सहयोग र कार्बन क्रेडिटको नाममा साना देशहरूको सार्वभौम आर्थिक नीतिमाथि हस्तक्षेप गरिन्छ। यसरी प्रकृति र विकासको नाममा लादिएका नयाँ सर्तहरूले गरिब देशहरूलाई अझ बढी आर्थिक संकटतर्फ धकेलिरहेका छन्।

अन्ततः साम्राज्यवादले अब बन्दुक र सेनाको भरमा मात्र काम गर्दैन तर यसले विचार, प्रविधि, अर्थतन्त्र र चेतनाको अदृश्य जालोमार्फत सम्पूर्ण मानवतालाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने परिष्कृत रूप लिएको छ जुन मानव सभ्यताका लागि गहिरो चुनौती बनेको छ।

साभार-लोकपाटी.कम